Quan niệm Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm (hay nhất)

Câu hỏi: Em hãy nêu quan niệm Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm

Trả lời:

1. Phân tích sự vận động trong quan niệm về tổ quốc của Nguyễn Khoa Điềm để thấy được những điểm mới trong tư tưởng và hình thức bộc lộ về quan niệm tổ quốc được trình bày qua bài thơ Đất Nước.

      Trải suốt chiều dài lịch sử văn học, hình tượng tổ quốc đã bắt nhịp trái tim của ko biết bao nhiêu nghệ sĩ để đi vào thơ với vẻ đẹp thiêng liêng và niềm tin yêu thâm thúy. Hồn thiêng tổ quốc, ý thức dân tộc hào hùng được bắt nguồn từ “Nam quốc sơn hà”, “Hịch tướng sĩ”… tiếp nối vững bền qua mỗi thời kì. Tiếp nối truyền thống đấy, Nguyễn Khoa Điềm cũng viết nên bài thơ “Quốc gia”. Tới với bài thơ “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm ta như đứng trước muôn màu văn hóa, truyền thống, phong tục tươi đẹp vô ngần.

      Trường ca “Mặt đường khát vọng” được sáng tác trong thời kì tác giả sống và làm việc tại chiến khu Trị – Thiên từ 1971 và được xuất bản năm 1974 với nội dung nói về sự thức tỉnh của từng lớp thanh niên đô thị vùng tạm chiếm trước bước ngoặt lịch sử của dân tộc, trong cuộc đối đầu giữa chính nghĩa và phi nghĩa để giành độc lập hòa bình cho Tổ quốc, cho dân tộc, về sứ mệnh của lớp người trẻ tuổi đối với tổ quốc. Đoạn trích “Đất Nước” thuộc phần đầu chương V của trường ca này, với cảm hứng chủ đạo “Đất Nước của Nhân dân”, là đoạn tiêu biểu của “Mặt đường khát vọng”.

      Trong đoạn thơ trữ tình – chính luận này, Nguyễn Khoa Điềm trình diễn những xúc cảm và suy tưởng về tổ quốc dưới dạng một lời trò chuyện tâm tình, mạch cảm hứng và liên tưởng có vẻ tự do, phóng túng như một thứ tuỳ bút thơ. Nhưng thực ra, vẫn có một hệ thống lập luận khá chặt chẽ, tập trung trình bày tổ quốc trên các phương diện chủ yếu sau đây: trong chiều dài thời kì lịch sử (quá khứ – hiện nay – tương lai); trong chiều rộng ko gian – địa lí; trong bề dày của văn hoá – phong tục, lối sống, tâm hồn và tính cách dân tộc. Ba phương diện này được trình bày trong sự gắn bó, thống nhất. Nhưng ở bất kỳ phương diện nào thì tư tưởng then chốt cũng là quan niệm “Đất Nước của Nhân dân”. Tư tưởng này cũng chính là “hệ quy chiếu” mọi xúc cảm, suy tưởng và nhờ đó nhưng tác giả đã có những phát hiện mới mẻ, rực rỡ. Nguyễn Khoa Điềm đã góp phần làm thâm thúy thêm cho ý niệm về tổ quốc của thơ ca thời kì chống đế quốc Mĩ.

Đất Nước ko mở đầu một cách trang trọng nhưng hết sức bình dị, thân thiện:

Lúc ta lớn lên Đất Nước đã có rồi


Đất Nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa…” mẹ thường hay kể.

Đất Nước mở màn với miếng trầu hiện thời bà ăn

Đất Nước lớn lên lúc dân mình biết trồng tre nhưng đánh giặc.

      Bằng những lời thơ bình dị nhưng tinh tế, khái niệm “Quốc gia” đã được nêu lên thật cụ thể. Người đọc như được dẫn dắt trở về với quá khứ, với những điều thân quen đầy nhung nhớ “ngày xửa ngày xưa”, một khoảng ko gian dài đằng đẵng hiện lên, thật xa vời nhưng cũng thân thiện tới lạ thường. Ko xác định được một mốc dấu cụ thể, chuẩn xác. Đó là Đất Nước của một nền văn học dân gian rực rỡ với những câu chuyện cổ tích, thần thoại, truyền thuyết. Chính những câu chuyện cổ và những bài hát ru thuở ta còn nằm nôi là nguồn sữa ngọt lành săn sóc cho ta cái chân thiện mĩ và lớn lên ta biết yêu tổ quốc con người. Về ý nghĩa của truyện cổ với đời sống ý thức con người, thi sĩ Lâm Thị Mỹ Dạ đã xúc động nhưng viết nên:

Tôi yêu truyện cổ nước tôi

Vừa nhân hậu lại tuyệt vời sâu xa

Thương người rồi mới thương ta

Yêu nhau dù mấy cách xa cũng gần

(Truyện cổ nước mình)

      Câu thơ thứ hai, thi sĩ diễn tả Đất Nước có trong “miếng trầu hiện thời bà ăn”. Gợi nhắc phong tục ăn trầu của người Việt. Câu thơ gợi nhớ về câu truyện cổ tích “Sự tích trầu cau” được xem là xưa nhất trong những câu truyện cổ. Tục ăn trầu cũng từ câu truyện này nhưng nên. Tương tự là thẩm thấu vào trong miếng trầu dung dị đấy là 4000 năm phong tục, 4000 năm dân ta giữ giàng phong tục ăn trầu. Miếng trầu là biểu tượng của tình yêu, vật chứng cho lứa đôi cũng là biểu tượng tâm linh của người Việt. Từ phong tục ăn trầu, tục nhuộm răng đen cũng ra đời:

Những cô hàng xén răng đen

Cười như mùa thu tỏa nắng

(Hoàng Cầm)

      Tiếp theo, tổ quốc được hiện lên qua hình ảnh những lũy tre xanh bên làng quanh năm mưa nắng nhọc nhằn. Quốc gia đã lớn lên và vượt qua bao khó khăn từ lúc người dân mình biết trồng tre đánh giặc, bảo vệ xóm làng, bảo vệ từng tấc đất thân yêu của quê hương. Thi sĩ diễn tả sự trưởng thành của Đất Nước. Đó là sự trưởng thành từ truyền thống đánh giặc giữ nước qua hình tượng Thánh Gióng và cây tre: “Đất Nước lớn lên lúc dân mình biết trồng tre nhưng đánh giặc”. Câu thơ gợi nhắc cho ta nhớ tới truyền thuyết Thánh Gióng, chàng trai Phù Đổng Thiên Vương nhổ tre làng Ngà đánh giặc, gợi lên vẻ đẹp khỏe khoắn của tuổi xanh Việt Nam kiên cường, quật cường.

      Hay cả những hình ảnh thật đơn giản, nhưng lại có một tình cảm dào dạt chứa chan, là hình ảnh mẹ bới tóc sau đầu, cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn. Rồi cả những hình ảnh mộc mạc tưởng như vô tri, vô giác nhưng lại mang một vong linh của sự sống “cái cột”, “cái kèo”, hạt gạo tinh trắng tượng trưng cho hình ảnh xinh tươi của tổ quốc trải qua biết bao thăng trầm, hắc búa.

      Đó là những vẻ đẹp mang thuần phong mỹ tục của con người Việt. Nguyễn Khoa Điềm đã gắn dòng suy tưởng tới con người nghìn đời trú ngụ, lao động, đấu tranh trên mảnh đất Việt để giữ gìn tu tạo mảnh đất thân yêu. Ở đó đạo lí ân nghĩa thủy chung đã trở thành truyền thống nghìn đời của dân tộc: “Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn”. Ý thơ được toát lên từ những câu ca dao đẹp:

“Tay bưng đĩa muối chén gừng

Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau”

      Câu thơ “Cái kèo cái cột thành tên”, gợi nhắc cho người đọc nhớ tới tục làm nhà cổ của người Việt. Đó là tục làm nhà sử dụng kèo cột giằng giữ vào nhau làm cho nhà vững chãi, bền chặt tránh được mưa gió, thú dữ. Đó cũng là ngôi nhà tổ ấm cho mọi gia đình sum vầy bên nhau; siêng năng tích góp mỡ màu dồn thành sự sống. Từ đó, tục đặt tên con “cái Kèo, cái Cột” cũng ra đời.

      Đâu chỉ có những vẻ đẹp trên, dân tộc ta còn có truyền thống lao động cần mẫn, chịu thương chịu thương chịu khó “Hạt gạo phải một nắng hai sương xay giã dần sàng”. Để làm ra hạt gạo ta ăn hằng ngày, người nông dân phải trải qua bao nắng sương vất vả gieo cấy, xay giã, giần sàng. Thấm vào trong hạt gạo nhỏ nhỏ đấy là mồ hôi vị mặn nhọc nhằn của giai cấp nông dân. Bởi vậy, ăn hạt gạo dẻo thơm ta phải nhớ công ơn người đã làm ra nó:

Người nào ơi bưng bát cơm đầy

Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần.

Câu thơ cuối cùng khép lại một câu khẳng định với niềm tự hào:

“Đất Nước có từ ngày đó”

      “Ngày đó” là ngày nào ta ko rõ nhưng vững chắc “ngày đó” là ngày ta có truyền thống, có phong tục tập quán, có văn hóa nhưng có văn hóa tức là có tổ quốc. Thành công của đoạn thơ trên là nhờ vào việc vận dụng khôn khéo chất liệu văn hóa dân gian như phong tục ăn trầu, tục búi tóc, truyền thống đánh giặc, truyền thống nông nghiệp. Thi sĩ thông minh thành ngữ dân gian, ca dao tục ngữ, thành ngữ… Điệp ngữ Đất Nước được nhắc lại nhiều lần. Thi sĩ luôn viết hoa hai từ Đất Nước tạo nên sự thành kính, thiêng liêng… Tất cả làm nên một đoạn thơ đặm đà ko gian văn hóa người Việt. Tiếng nói mộc mạc, giản dị, lời thơ nhẹ nhõm đúng giọng thủ thỉ tâm tình nhưng vẫn mang đậm hồn thơ triết lí. Qua đoạn thơ, thi sĩ đã mang tới cho người đọc vẻ đẹp của một Đất Nước giàu văn hóa cựu truyền. Đất Nước của truyền thống, phong tục tươi đẹp mang đậm dấu ấn của tư tưởng Đất Nước của nhân dân.

      Tiếp đó là cảm nhận về tổ quốc trong sự thống nhất của các phương diện địa lí và lịch sử, ko gian và thời kì. Ý niệm về tổ quốc được gợi ra từ việc chia tách hai yếu tố hợp thành là đất và nước với những liên tưởng gợi ra từ đó.

      Chúng ta biết là ở nhiều tiếng nói, từ tổ quốc thường được cấu thành từ những từ gốc là nơi sinh; quê hương, quê cha. Ở đây, lối “chiết tự” này có thể gợi ra cho thấy một cách quan niệm mang những đặc điểm riêng của dân tộc về khái niệm tổ quốc, nhưng tư duy thơ có thể tách ra, nhấn mạnh.

Đất là nơi anh tới trường 

Nước là nơi em tắm 

Đất Nước là nơi ta hò hứa hẹn… 

      Đất Nước được tách ra thành hai thành tố nó gắn với kỉ niệm đáng yêu, đáng nhớ, thân thuộc của một đời người. Tách thành tố ĐẤT – để chỉ  trục đường hằng ngày anh tới trường, là ngôi trường hỗ trợ hành trang tri thức cho mỗi chúng ta tự tin để làm chủ cuộc sống. Tách thành tố NƯỚC – là dòng sông nơi em tắm mát, dòng sông chở nặng phù sa làm tốt xanh những cánh đồng, bãi mía, nương dâu. Cách diễn giải đấy giúp ta tưởng tượng cụ thể: Đất Nước là nơi ta lớn lên, học tập và sinh hoạt. Lúc tách ra thì Đất Nước gắn với kỷ niệm riêng tư của mỗi người còn lúc gộp lại Đất Nước lại sống trong cái ta chung. “Lúc ta hò hứa hẹn”, Đất Nước hòa nhập vào một, trở thành ko gian hò hẹn, nâng bước và minh chứng cho tình yêu của hai đứa. Nơi trai gái hò hẹn gợi nên những ko gian làng quê yên bình yên ả: mái đình, hàng cau, lũy tre làng, chiếc cầu tre nho nhỏ… tất cả đều đẹp đều hài hòa và nồng đượm làm sao. Và lúc hai đứa yêu nhau thì Đất Nước như cũng sống trong nỗi nhớ thầm của hai đứa “Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm”. Câu thơ đặm đà chất dân ca ca dao, đặc trưng của văn hóa Việt xưa xa, gợi nhắc cho ta bài ca dao nổi tiếng:

“Khăn thương nhớ người nào  

Khăn rơi xuống đất

Khăn thương nhớ người nào

Khăn vắt lên vai

Khăn thương nhớ người nào

Khăn lau nước mắt”.

      Chiếc khăn nhỏ nhỏ, giản dị cũng thật đáng yêu và dễ thương làm sao, nó cũng là vật chứng cho tình yêu lứa đôi “Gói một chùm hoa/ Trong chiếc khăn tay/ Cô gái ngập ngừng/ Sang nhà láng giềng” (Phan Thị Thanh Nhàn).

      Tiếp tục tách hai thành tố Đất Nước, thi sĩ Nguyễn Khoa Điềm lại lí giải thâm thúy hơn nữa về Đất Nước: Vẻ đẹp quê hương tổ quốc được tái tạo trong những lời ca dao toát lên lòng tự hào về non sông gấm vóc, về Cha Rồng Mẹ Tiên, gắn với lòng hàm ơn tổ tiên đã ăn sâu vào tiềm thức từng người Việt:

Đất là nơi “con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc”

Nước là nơi “con cá ngư ông móng nước biển khơi”

Thời kì đằng đẵng

Ko gian mênh mông

Đất Nước là nơi dân mình sum vầy

Lạc Long Quân và Âu Cơ

Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng

      Tác giả cảm nhận Đất Nước trên phương diện ko gian địa lý. Đất Nước được cảm nhận là “ko gian mênh mông”. Có thể hiểu đó là núi sông, cương vực, là Bắc – Trung – Nam một dải. Là tổ quốc rừng vàng biển bạc. Trong đấy, bao thế hệ tiếp nối nhau quản lí tổ quốc từ dãy Trường Sơn hùng vĩ – “Nơi con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc” cho tới biển bờ Thái Bình Dương vỗ sóng mênh mang – nơi “Con cá ngư ông móng nước biển khơi”. Đó là nơi dân mình sum vầy, tăng trưởng nòi giống và làm ăn sinh sống làm nên non sông gấm vóc Việt Nam.

      Tác giả cảm nhận Đất Nước ko chỉ gắn liền với biên giới, lãnh thổ, địa lý nhưng Đất Nước còn gắn với lịch sử: tổ quốc được cảm nhận bằng chiều sâu “thời kì đằng đẵng”. Nguyễn Khoa Điềm với một tình cảm tự hào, ông gợi lại huyền sử lung linh về dòng dõi con Rồng cháu Tiên của dân Lạc Việt. Đó là truyền thuyết:

“Lạc Long Quân và Âu Cơ

Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng”

      Câu chuyện cổ “Sự tích trăm trứng” đã ra đời từ lâu đời nhằm lý giải xuất xứ của người Việt. Từ câu chuyện đấy dân ta muôn thuở ta tự hào mình là con rồng cháu tiên, con cháu Vua Hùng. Cho nên tổ quốc luôn tiềm tàng mối quan hệ giữa các thế hệ quá khứ, hiện nay và tương lai: “Những người nào đã khuất/ Những người nào hiện thời”. Những người nào đã khuất là những người trong quá khứ – những con người sống giản dị chết bình tâm, những con người đã có công dựng nước và tăng trưởng tổ quốc. Những người nào hiện thời là những người trong hiện nay, đang sống và đấu tranh. Tất cả đều ý thức thâm thúy về sứ mệnh “Yêu nhau và sinh con đẻ cái” bảo tồn nòi giống con dân Việt để góp vào một nhiệm vụ to lớn và thiêng liêng “Gánh vác phần người đi trước để lại”. Tất cả đều ý thức về tổ tiên và xuất xứ tổ tiên, ko bao giờ được quên cội nguồn dân tộc “Hằng năm ăn đâu làm đâu/ Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ”. Câu thơ vận dụng thông minh câu ca dao “Dù người nào đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng Ba”. Cho nên tự trong bản thân nó đã bao hàm lời nhắc nhở về xuất xứ, dòng giống Tổ tiên. Hai chữ “cúi đầu” trình bày niềm thành kính thiêng liêng nhưng rất đỗi tự hào về xuất xứ ông cha. Cúi đầu để hướng về lịch sử về những Tổ Hùng Vương đã góp công dựng nên nước nhà Âu Lạc nhưng nay là nước Việt Nam hùng cường sánh vai bốn bể năm châu. Người Việt mình dù đi khắp toàn cầu nhưng trong tâm linh của họ luôn có một ngôi nhà chung để trở lại. Đó chính là Quê cha đất Tổ Vua Hùng.

      Mạch thơ dẫn tới những suy ngẫm về trách nhiệm của mỗi con người với tổ quốc, đây là cái đích, đồng thời cũng là điểm tụ hội những cảm nhận về tổ quốc trong phần một của đoạn thơ:

Trong anh và em hôm nay 

Đều có một phần Đất Nước 

Lúc hai đứa cầm tay

Đất Nước trong chúng ta hài hoà nồng thắm […]

Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình 

Phải biết gắn bó và san sẻ 

Phải biết hoá thân cho dáng hình xứ sở 

Làm nên Đất Nước muôn thuở…

      Lời nhắc nhủ thế hệ trẻ vể trách nhiệm với tổ quốc, ko mang giọng “giáo huấn”, nhưng như một lời tâm tình, tự vấn thành tâm từ đáy lòng mình.

      Tư tưởng cơ bản trong phần 2 của đoạn trích Đất Nước là quan niệm “Đất Nước của Nhân dân”. Thực ra, tư tưởng này đã thấm nhuần ở ngay phần đầu, nhưng được khơi sâu, tăng trưởng thêm nhiều phương diện và làm nổi trội lên trong phần 2 của đoạn trích.

      Trở lại với phương diện ko gian – địa lí, thi sĩ góp một cách phát hiện mới và lạ mắt về những thắng cảnh tự nhiên của tổ quốc (đoạn từ “Những người vợ nhớ chồng” tới “Những cuộc đời đã hoá núi sông ta”). Những phong cảnh kì thú của non sông gấm vóc (đá Vọng Phu, núi Con Cóc, Con Gà ở Vịnh Hạ Long, hòn Trống Mái, núi Bút non Nghiên, …) ko chỉ là tặng vật của tạo hoá, tự nhiên, nhưng đã gắn liền với cuộc sống con người; nó chỉ trở thành thắng cảnh qua sự cảm nhận của tâm hồn dân tộc, nên đã gắn liền với lịch sử dân tộc. (Trong kho tàng văn học dân gian, có rất nhiều truyộn cổ tích và câu ca dao gắn liền với những thắng cảnh tự nhiên). Nếu ko có những người vợ mòn mỏi trông đợi chồng qua những trận đánh tranh và li tán thì cũng ko thể có sự tích về những đá Vọng Phu ở nhiều nơi trên tổ quốc ta; nếu ko có truyền thuyết Hùng Vương dựng nước thì cũng ko thể có cách cảm nhận lạ mắt về vẻ hùng vĩ của vùng đồi núi Phong Châu (“Chín mươi chín con voi góp mình dựng đất Tổ Hùng Vương”). Điều rực rỡ là ở đây, cái nhìn của thi sĩ thấm sâu ý thức về Nhân dân, về những con người tầm thường đã góp phần mình làm nên tổ quốc (người vợ nhớ chồng, cặp vợ chồng yêu nhau, người học trò nghèo). Và cũng ko chỉ ở những thắng cảnh nhưng ở khắp mọi nơi đều có sự góp phần tạo dựng của những người dân tầm thường:

Những người dân nào đã góp tên Ông Đốc, ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm

Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi

Chẳng mang một dáng hình, một ước ao, một lối sống ông cha.

Và tác giả dẫn tới một nói chung thâm thúy :

Ôi Đất Nước sau bốn nghìn năm đi đâu ta cũng thấy

Những cuộc đời đã hoá núi sông ta…

      Lúc nói về bốn nghìn năm lịch sử của tổ quốc, thi sĩ ko điểm lại các triều đại, các người hùng nổi tiếng nhưng trước hết nhắc tới vô vàn những lớp người vô danh bình dị:

Trong bốn nghìn lớp người giống ta thế hệ

Họ đã sống và chết

Giản dị và bình tâm

Ko người nào nhớ mặt đặt tên

Nhưng họ đã làm ra Đất Nước.

      Những con người vô danh và bình dị đã giữ giàng và truyền lại cho các thế hệ sau mọi trị giá văn hoá, văn minh ý thức và vật chất của dân tộc: từ hạt lúa, ngọn nứa tới tiếng nói, tiếng nói dân tộc, cho tới cả tên làng,… Họ cũng là những người lúc:

Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm 

Có nội thù thì vùng lên đánh bại.

      Mạch suy tưởng của tác giả dẫn tới tư tưởng trung tâm của đoạn thơ, cũng là tụ hội mọi xúc cảm của thi sĩ: “Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân”. Và một cách tự nhiên, thi sĩ lại trở về với cội nguồn phong phú, xinh tươi là văn hoá dân gian. Câu thơ với hai vế song song, đồng đẳng: “Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại”, là một cách khái niệm về tổ quốc, thật giản dị nhưng lạ mắt. Bởi vẻ đẹp tâm hồn, truyền thống ý thức của nhân dân, hơn ở đâu hết, có thể tìm thấy ở văn hoá dân gian, nhưng tiêu biểu là ở trong ca dao, dân ca, truyện cổ tích, thần thoại,… Tác giả chọn ba câu trong kho tàng phong phú của ca dao Việt Nam để nói về những phương diện quan trọng nhất của truyền thống nhân dân, tâm hồn dân tộc Việt Nam: thật say đắm thiết tha trong tình yêu “Yêu em từ thuở trong nôi”; quý trọng tình nghĩa “Biết quý công cầm vàng những ngày lặn lội”; nhưng cũng thật quyết liệt với quân địch “Biết trồng tre đợi ngày thành gậy – Đi trả thù nhưng ko sợ lâu dài”. Còn vẻ đẹp thơ mộng của núi sông tổ quốc thì như được kết đọng trong những câu dân ca, nhất là dân ca trên sông nước, hay cũng có thể nói chính tâm hồn giàu chất thơ của dân tộc ta đã hoà nhập, soi bóng cùng vẻ đẹp của núi sông rất nên thơ:

Ôi những dòng sông bắt nước từ đâu 

Nhưng mà lúc về Đất Nước mình thì bắt lên câu hát 

Người tới hát lúc chèo đò, kéo thuyền vượt thác 

Gợi trăm màu trên trăm dáng sông xuôi.

      Tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân” thực ra đã tạo nên từ trong lịch sử dựng nước và giữ nước trong khoảng thời gian dài của dân tộc ta. Nhưng chỉ tới thời kì hiện đại, đặc trưng là trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và chống đế quốc Mĩ, tư tưởng đấy mới được nhận thức thâm thúy hơn do quan niệm duy vật về lịch sử, do vai trò to lớn, những hi sinh và đóng góp vô tận của nhân dân trong hai trận đánh tranh trong khoảng thời gian dài và cực kì thảm khốc. Văn học Việt Nam từ sau Cách mệnh tháng Tám, nhất là trong thời kì chống đế quốc Mỹ bởi mang tính dân chủ thâm thúy, đã được thông minh dưới ánh sáng của tư tưởng nhân dân và cảm hứng về tổ quốc.

      Cũng trong chiều hướng tư tưởng chung của thời đại mình, các thi sĩ trẻ thời kì chống Mĩ cứu nước đã có những phát hiện làm thâm thúy thêm tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân”, thông qua sự trải nghiệm của chính mình, cùng san sớt những gian lao, hi sinh của nhân dân, và được sự chở che, đùm bọc của nhân dân. Các bài thơ của Nguyễn Duy (Tre Việt Nam, Hơi ấm ổ rơm), của Phạm Tiến Duật (Lửa đèn), những trường ca của Thanh Thảo (Những người đi tới biển), Hữu Thỉnh (Đường tới thị thành),… đều tập trung trình bày hình ảnh nhân dân.

      Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm góp thêm một thành công trong dòng thơ về tổ quốc của thơ ca chống Mĩ cứu nước, làm thâm thúy thêm tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân” của thời đại đấy.

      Đất Nước là đoạn thơ trữ tình – chính luận, cũng như toàn thể trường ca Mặt đường khát vọng. Đoạn thơ liên kết được xúc cảm và suy nghĩ, chính luận và trữ tình. Tuy có lúc còn dàn trải, trùng lặp, thiếu cô đọng hoặc chính luận có lúc còn lấn lướt xúc cảm, nhưng những nét rực rỡ thành công của đoạn thơ này là rất rõ, ko chỉ ở nội dung tư tưởng nhưng còn cả ở những thông minh trong nghệ thuật thơ, trong việc sử dụng thi liệu, thông minh hình ảnh. Tác giả đã sử dụng rộng rãi và thông minh các chất liệu của văn hoá dân gian – từ ca dao, tục ngữ, truyền thuyết, truyện cổ tích tới phong tục và sinh hoạt hằng ngày. Điều đó tạo cho đoạn trích Đất Nước một ko gian nghệ thuật riêng, mở ra một toàn cầu nghệ thuật hết sức thân thuộc, thân thiện nhưng mĩ lệ, bay bổng của văn hoá dân gian, kết tinh tâm hồn, trí tuệ nhân dân. Việc vận dụng văn hoá dân gian ở đây ko chỉ là một thủ pháp nghệ thuật, nhưng là sự thấm sâu quan niệm “Đất Nước của Nhân dân” vào trong tư duy nghệ thuật và cảm hứng thông minh của thi sĩ.

      Quốc gia được xem là một đề tài, cảm hứng chủ đạo của thơ ca thời kì kháng chiến chống Mĩ. Nguyễn Khoa Điềm đã nhận thức thâm thúy vai trò và sự đóng góp to lớn của nhân dân trong cuộc đấu tranh trường kì và vô cùng thảm khốc này. Chính vì thế nhưng tư tưởng tổ quốc của nhân dân từ trong văn học truyền thống đã được thi sĩ tăng trưởng tới đỉnh cao, mang tính dân chủ thâm thúy. Cảm ơn thi sĩ, với những chất liệu thân thuộc được nhìn theo một cách mới lạ, từ đó để lại tình yêu và bài học thâm thúy cho nhân dân, cho tuổi xanh muôn thuở.

2. Điểm mới trong tư tưởng và hình thức bộc lộ về quan niệm tổ quốc của Nguyễn Khoa Điềm

      Quốc gia chính là nguồn cảm hứng vô tận của thi ca, của tâm hồn người nghệ sĩ. Từ xa xưa, ta bắt gặp hình ảnh tổ quốc trong những cánh cò trắng trên cánh đồng làng vào những chiều quê yên ả. Rồi ta bắt gặp tổ quốc “lưng đeo gươm  tay mềm mại bút hoa”, trong thơ Chế Lan Viên, một tổ quốc “rũ bùn đứng dậy sáng loà”, tổ quốc của những mùa thu xưa và nay trong thơ Nguyễn Đinh Thi. Và lúc đọc Mặt đường khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm ta lại gặp hình ảnh “tổ quốc của nhân dân, tổ quốc của ca dao thần thoại” ở toàn thể chương Quốc gia của bản trường ca này.

      Hình ảnh “tổ quốc của nhân dân, của ca dao thần thoại” được tác giả trình bày bằng hình thức thơ trữ tình, chính luận. Đặm đà xúc cảm nhưng cũng giàu chất triết lý sâu xa, vừa mang lại cho người đọc những cảm nhận mới mẻ về tổ quốc vừa giúp mỗi người yêu hơn , thương hơn tổ quốc mình.

      Theo Nguyễn Khoa Điềm, tổ quốc ko là của riêng người nào nhưng là của toàn nhân dân. Hàng triệu người vô danh từ thế hệ này sang thế hệ khác đã đổ mồ hôi và xương máu để bảo vệ và xây dựng tổ quốc.

Có biết bao người con gái, đàn ông,             

Trong bốn nghìn lớp người giống ta thế hệ 

Họ đã sống và chết.                                  

Giản dị và bình tâm,                                  

Ko người nào nhớ mặt đặt tên,                         

Nhưng họ đã làm ra Đất Nước.                   

      Trong suốt bốn nghìn năm dựng nước, nhân dân ta đã đấu tranh, lao động tạo nên khuôn mặt lãnh thổ, nền văn hoá dân tộc, những mối quan hệ gia đình, thôn ấp, tổ tiên, quan hệ với tự nhiên, lịch sử…

Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi,                                  

Chẳng mang một dáng hình, một ước ao, một lối sống ông cha

 Đất Nước sau bốn nghìn năm đi đâu ta cũng thấy,                    

Những cuộc đời đã hoá núi sông ta.                                      

      Đất Nước ko phải là những gì xa xôi trừu tượng nhưng thật cụ thể, gắn bó thân thiết với tình cảm và sinh hoạt hằng ngày của chúng ta:

Đất là nơi anh tới trường,                                          

Nước là nơi em tắm,                                                   

Đất Nước là nơi ta hò hứa hẹn,                                            

Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm

      Và hiện hữu ngay trong bản thân mỗi người chúng ta:        

Trong anh và em hôm nay.                      

Đều có một phần Đất Nước,                      

Lúc hai đứa cầm tay,                                

Đất Nước trong chúng ta hài hòa nồng thắm.

      Quan niệm về tổ quốc của Nguyễn Khoa Điềm có điểm khác với quan niệm phong kiến ngày xưa – tổ quốc là của nhà vua.

Nam quốc Sơn hà nam đế cư.     

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư

(Lí Thường Kiệt)                        

      Quan niệm của Nguyễn Khoa Điềm cũng có điểm khác với quan niệm của nhà yêu nước ở đầu thế kỉ XX – tổ quốc là của những bậc người hùng làm nên lịch sử:

Nợ thuở trước đánh Tàu mấy lớp,    

Cõi trời Nam cơ nghiệp mở rộng   .

Sông Đằng lớp sóng Trần Vương,    

Núi Lam rẽ khói mở đường nhà Lê. 

Quang Trung để từ lúc độc lập,       

Khí anh hăng đầy lấp giang Sơn.     

(Phan Bội Châu)                            

      Về hình thức bộc lộ tổ quốc, bài thơ của Nguyễn Khoa Điềm cũng có mới mẻ, thông minh. Thơ ca cổ điển thường dùng tiếng cuộc kêu tượng trưng cho lòng thương nhớ nước nhà:

Nhớ nước đau lòng con cuốc cuốc

(Bà Huyện Thanh Quan)

Có phải tiếc xuân nhưng đứng gọi,

Hay là nhớ nước vẫn nằm mơ.

(Nguyễn Khuyến)             

      Chịu tác động của văn học phương Tây vào những năm 20 của thế kỉ này, Tản Đà đã dùng hình ảnh bức dư đồ để tượng trưng cho tổ quốc:

Nọ bức dư đồ thư đứng cui,       

Sông sông, núi núi khéo bia cười

      Lúc Cách mệnh tháng Tám thành công, Xuân Diệu viết Ngọn quốc kì ca tụng  tổ quốc:

Việt Nam! Việt Nam! Cờ đồ sao vàng!   

Những ngực nén hít thở “Ngày độc lập”!

       Riêng Nguyễn Khoa Điềm sử dụng những hình ảnh trong ca dao, tục ngữ truyền thuyết muôn màu, muôn vẻ, trải dài trong ko gian, xuyên suốt cả thời kì, lắng đọng trong tâm tưởng ta qua những liên tưởng kì thú để tượng trưng cho tổ quốc. Trước hết, tổ quốc đã có từ lâu đời, qua Sự tích trầu cau, truyền thuyết Thánh Gióng.

Đất Nước mở màn với miếng trầu hiện thời bà ăn,                

Đất Nước lớn lên lúc dân mình biết trồng tre nhưng đánh giặc.

      Qua những mĩ tục trình bày lối sông giàu tình nặng nghĩa:

Tóc mẹ thì bới sau đầu,                                

Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn.

      Từ trần sống lao động thật vất vả để lo cái ở, để lo cái ăn:

Cái kèo, cái cột thành tên,                                      

Hạt gạo phải một nắng hai sương xay. giã, giần, sàng.

      Quốc gia được coi là phần hay nhất của trường ca Mặt đường khát vọng . Nó tạo nên những tinh cảm tha thiết sâu lắng, những ngân rung trong lòng người đọc. Bài thơ còn tạo nên một tượng đài về Tổ quốc Việt Nam bình thơ, tượng đài đấy vĩnh hằng qua thời kì, năm tháng và trong lòng mỗi người dân Việt Nam yêu tổ quốc mình.

3. Nét mới trong cảm nhận về Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm

      Thơ ca thời đoạn 1945 – 1975 có nhiều sáng tác rực rỡ về đề tài tổ quốc, ví dụ: Nguyễn Đình Thi (Quốc gia), Xuân Diệu (Mũi Cà Mau), Chế Lan Viên (Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng?), Trần Vàng Sao (Bài thơ của một người yêu nước mình)…

      Các sáng tác kể trên đều có sức vạn thọ bền qua nhiều thế hệ những người yêu thơ bởi những đóng góp riêng lạ mắt. Đoạn trích Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm cũng có một đóng góp riêng rực rỡ. Đó là ở cái nhìn mới mẻ của tác giả về tổ quốc qua những vẻ đẹp được phát hiện ở chiều sâu trên nhiều phương diện: lịch sử – địa lí – văn hoá…

      Khác với nhiều tác giả đi trước và một số cây bút cùng thế hệ, thường tự tạo ra một khoảng cách để chiêm ngưỡng hình ảnh của Tổ quốc, với thái độ trân trọng đặc trưng, nên hay dùng những hình ảnh kì vĩ, mĩ lệ, mang tính biểu tượng để trình bày cảm nhận của mình về tổ quốc, phần mở đầu đoạn thơ trích được Nguyễn Khoa Điềm diễn tả tự nhiên và bình dị:

Lúc ta lớn lên tổ quốc đã có rồi
Quốc gia ở trong cái “ngày xửa ngày xưa” mẹ thường hay kể.
Quốc gia mở màn với miếng trầu hiện thời bà ăn
Quốc gia lớn lên lúc dân mình biết trồng tre nhưng đánh giặc.

      Quốc gia thực ra rất thân thuộc, thân thiện. Có thể cảm thu được về tổ quốc qua những gì hết sức đơn sơ: câu chuyện cổ tích mẹ kể, miếng trầu của bà, ngôi nhà mình ở, hạt gạo ta ăn…

      Giọng thơ suy tư thường vẫn hay đặt ra các câu hỏi và tự trả lời. Đoạn thơ mở đầu cũng có thể được coi là những câu trả lời cho câu hỏi: Quốc gia có từ bao giờ? Và lịch sử lâu đời của tổ quốc ta được giải nghĩa ko bằng sự tiếp nối của các triều đại hay các sự kiện lịch sử nhưng bằng những câu thơ gợi nhớ tới các truyền thuyết xa xưa: truyện Trầu cau, truyền thuyết Thánh Gióng, nền văn minh sông Hồng cùng những phong tục, tập quán riêng lẻ có từ lâu đời…đó chính là tổ quốc được cảm nhận ở chiều sâu của văn hoá và lịch sử.

      Tiếp theo, trong mạch thơ chính luận – trữ tình, là câu trả lời cho câu hỏi: tổ quốc là gì? là sự cảm nhận về tổ quốc trong sự thống nhất, hài hoà các phương diện địa lí và lịch sử, ko gian và thời kì. Xuất thân từ một thế hệ trí thức trẻ nhưng những tri thức văn hoá được trang bị còn tươi rói, tác giả chia tách ý niệm tổ quốc thành hai yếu tố đất và nước để cảm nhận và suy tư sâu hơn ko ngừng lại ở phương diện khái niệm nhưng ở một phương diện khác sâu hơn, trình bày một cái nhìn về hình tượng tổ quốc thiêng liêng bằng quan niệm mới của tuổi xanh nên vừa mang tính cá thể vừa hết sức táo tợn: Đất là nơi anh tới trường / Nước là nơi em tắm / Đất Nước là nơi hai ta hò hứa hẹn / Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm…

      Trong mắt của người trẻ tuổi, tổ quốc này là cái cõi đầy thơ mộng với bao kỉ niệm dịu ngọt của tình yêu. Quốc gia, cái ko gian tuyệt diệu của tình yêu ko chỉ của thế hệ hiện nay nhưng còn là của bao thế hệ đã đi qua hướng mãi suy tư của ta tới cội nguồn, tới: Những người nào đã khuất. Những người nào hiện thời. Yêu nhau và sinh con đẻ cái. Gánh vác phần người đi trước để lại. Dặn dò con cháu chuyện tương lai… Cái ko gian của tình yêu đấy, theo dòng suy cảm của tác giả nhưng mở rộng các chiều kích, rồi hướng tới một cái nhìn trọn vẹn và nhiều chiều về tổ quốc trong chiều dài của lịch sử và chiều rộng của địa lí, chiều sâu của văn hoá và phong tục…Từ đó, mạch thơ hướng vào những suy ngẫm về trách nhiệm của thế hệ mình, một thế hệ tự ý thức về nghĩa vụ của chính mình với tổ quốc:

Em ơi, Quốc gia là máu xương của mình
Phải biết gắn bó và san sẻ
Phải biết hoá thân cho dáng hình xứ sở
Làm nên Đất Nước muôn thuở…

      Đây là những lời tâm tình nhiều hơn là kêu gọi, giáo huấn. Vì thế, sức truyền cảm của ý thơ vẫn rất mạnh.

      Ở phần sau của đoạn trích, tác giả nhấn mạnh quan niệm Quốc gia của nhân dân. Thực ra, đây cũng là tư tưởng then chốt của cả đoạn trích, nhưng ở phần sau thì được triển khai trên hai hướng vừa khơi sâu vừa phát hiện nhiều ý nghĩa mới. Những phát hiện thú vị và lạ mắt của tác giả về tổ quốc trên các phương diện: địa lí, văn hoá, phong tục…muôn vàn những vẻ đẹp, theo tác giả, đều là kết tinh của bao công sức và khát vọng của nhân dân, của những người tầm thường, vô danh. Đây là lí do vì sao lúc nói về bốn nghìn năm lịch sử của tổ quốc, thi sĩ ko điểm tên các triều đại cùng bao nhân vật người hùng trong sử sách nhưng nhấn mạnh tới lớp lớp những người vô danh:

Có biết bao người con gái đàn ông
Trong bốn nghìn lớp người giống ta thế hệ
Họ đã sống và chết
Giản dị và bình tâm
Ko người nào nhớ mặt đặt tên
Nhưng họ đã làm ra Đất Nước…

      Tóm lại, đoạn thơ là cảm nhận mới mẻ của tác giả về tổ quốc qua những vẻ đẹp được phát hiện ở chiều sâu trên nhiều phương diện: lịch sử – địa lí – văn hoá…

      Với một cái nhìn giàu suy tư, tư tưởng tổ quốc của nhân dân, do nhân dân làm ra được tô đậm là cảm hứng chủ đạo. Tất cả được biểu đạt bằng một giọng thơ trữ tình – chính luận sâu lắng, thiết tha. Nghệ thuật sử dụng nhuần nhuỵ và thông minh các chất liệu văn hoá và văn học dân gian đem vào câu thơ hiện đại tăng thêm sức thu hút của đoạn thơ.

4. Phân tích làm rõ tư tưởng Quốc gia của Nhân dân trong bài thơ Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm

      Quốc gia là một chủ đề được quan tâm hàng đầu đối với lịch sử văn học nước ta. Mỗi thời đại có một cách hiểu, cách quan niệm riêng về tổ quốc. Thời trung đại người ta thường quan niệm tổ quốc gắn liền với công lao của các triều đại, do các triều đại kế tiếp nhau gây dựng lên. Còn ở thời hiện đại, lúc người ta nhìn thấy rõ sức mạnh to lớn của nhân dân, người ta mới thấy rằng tổ quốc là của nhân dân. Điều này tất nhiên càng được các nhà văn Việt Nam ý thức thâm thúy hơn người nào hết lúc dân tộc ta thực hiện trận đánh tranh nhân dân lớn lao chống Mỹ cứu nước. Tư tưởng xuyên suốt chương thơ Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm chính là tư tưởng tổ quốc của nhân dân.

      Thành công trước nhất lúc trình bày tư tưởng tổ quốc của nhân dân là Nguyễn Khoa Điềm đã lựa chọn cho mình chất liệu văn hóa rất thích hợp đó là chất liệu văn hóa dân gian. Vẫn biết rằng chất liệu thuộc hình thức nghệ thuật của một bài thơ nhưng nghệ thuật chỉ làm nên câu thơ còn trái tim là nghệ sĩ. Tuy nhiên việc trình bày tiếng nói của trái tim là rất quan trọng. Văn hóa dân gian trong bài thơ là những câu tục ngữ ca dao, những làn điệu dân ca, những câu hò sông nước, những câu chuyện cổ tích, những phong tục tập quán nhưng Nguyễn Khoa Điềm đã gói gọn trong câu thơ: “Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại”.

      Nguyễn Khoa Điềm đi tìm tổ quốc ở cái ngày xửa ngày xưa trong câu chuyện cổ tích. Vì vậy thi sĩ mở đầu khúc ca tổ quốc bằng những câu thơ:

“Lúc ta lớn lên tổ quốc đã có rồi

Quốc gia có trong những cái “ngày xửa ngày xưa” mẹ thường hay kể

Quốc gia có từ ngày đó”

      Trở về với cái “ngày xửa ngày xưa” đấy, thi sĩ đã phát xuất hiện hai nguyên tố gốc, nguyên tố cơ bản làm ra tổ quốc đó là “đất” và “nước”. Trong quá trình tạo nên thực thể tổ quốc cũng như tăng trưởng tổ quốc “đất” và “nước” là hai tế bào trước nhất. Nguyễn Khoa Điềm biến hóa, nhân đôi, sinh sôi nảy nở để trở thành thân thể tổ quốc hoàn chỉnh. Tất cả những điều đó làm toát lên vẻ đẹp của nền văn minh lúa nước lâu đời. Cái hay của Nguyễn Khoa Điềm ở đây là ông ko bê y nguyên câu tục ngữ ca dao nào thành thơ của mình nhưng dường như văn hóa dân gian thấm sâu vào tâm hồn ông ngay từ tấm nhỏ qua câu hát điệu ru của bà của mẹ để hiện thời lúc viết về tổ quốc, ông đã chưng cất nó, gạn lọc nó, xử lí nó qua lăng kính tâm hồn của mình. Thế là mỗi câu thơ dưới ngòi bút Nguyễn Khoa Điềm phảng phất theo làn điệu dân ca, phỏng theo những điệu hát ca dao, phỏng theo câu truyện cổ tích.

“Đất là nơi anh tới trường

Nước là nơi em tắm”

Dùng thuyết âm dương, thi sĩ đã nhập đất vào với nước để tìm ra khái niệm trước nhất:

Quốc gia là nơi ta hò hứa hẹn

Quốc gia là nơi dân mình sum vầy

      Với cách giải nghĩa, khám phá để lí giải, tác giả khẳng định làm ra tổ quốc này đó chính là sự hò hứa hẹn của đôi ta. Đôi ta ở đây chính là anh và em, là sự hóa thân của nhân dân. Nói cách khác nhân dân là người làm ra tổ quốc.

      Văn hóa dân gian là thành phầm ý thức của nhân dân. Nguyễn Khoa Điềm đã mượn thành phầm ý thức của nhân dân để viết về tư tưởng tổ quốc của nhân dân, tương tự bài thơ Đất Nước từ nội dung tới hình thức nghệ thuật đều thấm đẫm tư tưởng tổ quốc của nhân dân. Và cứ như thế, ko mạnh mẽ gân guốc, tác giả thủ thỉ thì thầm với người đọc để khẳng định rằng tổ quốc này trong bốn nghìn năm qua ko người nào khác ngoài nhân dân bằng những câu thơ:

“Lúc hai đứa cầm tay

Quốc gia vẹn tròn to lớn”.

      Quốc gia này có tăng trưởng, có vẹn tròn to lớn nhờ có chúng ta cầm tay mọi người, nhờ có ý thức kết đoàn của nhân dân. Ý thức kết đoàn đấy tạo ra sức mạnh cho tổ quốc, giúp tổ quốc tăng trưởng to lớn.

“Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi Vọng Phu

Những cuộc đời đã hóa núi sông ta”.

      Vẫn biết rằng một tổ quốc là sự cộng gộp của biết bao ngọn núi, con sông, ruộng đồng, gò bãi… Ở đâu cũng có tên đất, tên làng, tên núi, tên sông… Một mảnh đất chừng nào thiếu đi tên gọi, chừng đấy nó thiếu đi sự thiêng liêng của con người. Nhưng đặt tên gọi ko tùy tiện bởi đằng sau tên gọi là một huyền thoại, đằng sau huyền thoại là một cuộc đời. Chính cuộc đời đấy, con người đấy ngã xuống bảo vệ tổ quốc này, làm nên đất đai của xứ sở.

      Hòn Vọng Phu nghìn năm tồn tại như minh chứng cho lòng thủy chung, son sắt nghìn đời của người phụ nữ Việt Nam bởi hai chữ Vọng Phu là chờ chồng. Quốc gia ta đã phải trải qua ba mươi lăm năm của hai trận đánh tranh trường kì gieo neo, biết bao nhiêu người đàn ông ra trận, người con gái trở về nuôi cái cùng con. Đây chính là ý thức quật cường của dân tộc Việt Nam. Nội dung cũng là hình ảnh người học trò nghèo đã “góp cho Quốc gia mình núi Bút non Nghiên”. Họ còn là người yêu quê hương, thổi hồn mình vào con cóc, con gà “cùng góp cho Hạ Long thành thắng cảnh”. Đó là những người ta nhớ mặt đặt tên: “ông Đốc, ông Trang, bà Đen, bà Điểm” nhưng thử hỏi tổ quốc này có biết bao nhiêu con người ngã xuống vì ngày mai độc lập, ngã xuống để bảo vệ tổ quốc nhưng ta ko nhớ mặt đặt tên:

“Ko người nào nhớ mặt đặt tên

Nhưng họ đã làm ra tổ quốc”

      Như đã nói là người chiến sĩ làm thơ, gót chân của Nguyễn Khoa Điềm đã in hằn trên mọi nẻo của Tổ quốc thân yêu. Đi tới đâu, nhìn vào lĩnh vực nào, khía cạnh nào, phương diện nào ông cũng đều san sớt tất cả là do nhân dân làm ra.

      Từ một tiền đề vững chắc, tác giả đã triển khai tổ quốc ở chiều dài thời kì lịch sử bốn nghìn năm dựng nước và giữ nước:

“Em ơi em

Người con gái trở về nuôi cái cùng con”

      Trong suốt bốn nghìn năm đấy, người Việt Nam cứ truyền ngọn lửa yêu nước từ lớp người này qua lớp người khác, từ thế hệ này qua thế hệ khác. Lớp lớp người Việt Nam ra đánh trận để viết lên trang sử vẻ vang của dân tộc Việt Nam. Trang sử đấy được viết lên bằng máu, bằng mồ hôi, bằng nước mắt, bằng cuộc đời của biết bao con người. Nhận định về vấn đề này, Engels đã nói: “ko có máu và nước mắt của nhân dân, dân tộc đấy ko thể có lịch sử”.

      Đặt bài thơ Quốc gia trong bối cảnh ngày hôm nay, lúc nền văn học Việt Nam đang hội nhập với nền văn học toàn cầu. Mỗi người Việt Nam yêu nước cần phải bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt. Và thế là Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm một lần nữa khẳng định những thành công vốn có của bài thơ này, xứng đáng trở thành hành trang ý thức của mỗi chúng ta.

      Vẫn biết rằng trường ca là một thể thơ dài, khó thuộc, khó nhớ và người viết trường ca dễ bị sa vào lối liệt kê, kể lể. Trích đoạn “Đất Nước” nói riêng, trường ca “Mặt đường khát vọng” nói chung tuy ko tránh khỏi tùy vết này nhưng với tất cả những gì Nguyễn Khoa Điềm đã mang lại cho bài thơ Đất Nước với tư tưởng tổ quốc của nhân dân, “Quốc gia” của Nguyễn Khoa Điềm xứng đáng là những vần thơ của năm tháng ko thể nào quên.

Đăng bởi: giainhat.vn

Phân mục: Lớp 12, Ngữ Văn 12

Hình Ảnh về: Quan niệm Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm

(hay nhất)

Video về: Quan niệm Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm

(hay nhất)

Wiki về Quan niệm Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm

(hay nhất)

Quan niệm Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm

(hay nhất) -

Câu hỏi: Em hãy nêu quan niệm Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm

Trả lời:

1. Phân tích sự vận động trong quan niệm về tổ quốc của Nguyễn Khoa Điềm để thấy được những điểm mới trong tư tưởng và hình thức bộc lộ về quan niệm tổ quốc được trình bày qua bài thơ Đất Nước.

      Trải suốt chiều dài lịch sử văn học, hình tượng tổ quốc đã bắt nhịp trái tim của ko biết bao nhiêu nghệ sĩ để đi vào thơ với vẻ đẹp thiêng liêng và niềm tin yêu thâm thúy. Hồn thiêng tổ quốc, ý thức dân tộc hào hùng được bắt nguồn từ “Nam quốc sơn hà”, “Hịch tướng sĩ”… tiếp nối vững bền qua mỗi thời kì. Tiếp nối truyền thống đấy, Nguyễn Khoa Điềm cũng viết nên bài thơ “Quốc gia”. Tới với bài thơ “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm ta như đứng trước muôn màu văn hóa, truyền thống, phong tục tươi đẹp vô ngần.

      Trường ca “Mặt đường khát vọng” được sáng tác trong thời kì tác giả sống và làm việc tại chiến khu Trị – Thiên từ 1971 và được xuất bản năm 1974 với nội dung nói về sự thức tỉnh của từng lớp thanh niên đô thị vùng tạm chiếm trước bước ngoặt lịch sử của dân tộc, trong cuộc đối đầu giữa chính nghĩa và phi nghĩa để giành độc lập hòa bình cho Tổ quốc, cho dân tộc, về sứ mệnh của lớp người trẻ tuổi đối với tổ quốc. Đoạn trích “Đất Nước” thuộc phần đầu chương V của trường ca này, với cảm hứng chủ đạo “Đất Nước của Nhân dân”, là đoạn tiêu biểu của “Mặt đường khát vọng”.

      Trong đoạn thơ trữ tình – chính luận này, Nguyễn Khoa Điềm trình diễn những xúc cảm và suy tưởng về tổ quốc dưới dạng một lời trò chuyện tâm tình, mạch cảm hứng và liên tưởng có vẻ tự do, phóng túng như một thứ tuỳ bút thơ. Nhưng thực ra, vẫn có một hệ thống lập luận khá chặt chẽ, tập trung trình bày tổ quốc trên các phương diện chủ yếu sau đây: trong chiều dài thời kì lịch sử (quá khứ – hiện nay – tương lai); trong chiều rộng ko gian – địa lí; trong bề dày của văn hoá – phong tục, lối sống, tâm hồn và tính cách dân tộc. Ba phương diện này được trình bày trong sự gắn bó, thống nhất. Nhưng ở bất kỳ phương diện nào thì tư tưởng then chốt cũng là quan niệm “Đất Nước của Nhân dân”. Tư tưởng này cũng chính là “hệ quy chiếu” mọi xúc cảm, suy tưởng và nhờ đó nhưng tác giả đã có những phát hiện mới mẻ, rực rỡ. Nguyễn Khoa Điềm đã góp phần làm thâm thúy thêm cho ý niệm về tổ quốc của thơ ca thời kì chống đế quốc Mĩ.

Đất Nước ko mở đầu một cách trang trọng nhưng hết sức bình dị, thân thiện:

Lúc ta lớn lên Đất Nước đã có rồi


Đất Nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa…” mẹ thường hay kể.

Đất Nước mở màn với miếng trầu hiện thời bà ăn

Đất Nước lớn lên lúc dân mình biết trồng tre nhưng đánh giặc.

      Bằng những lời thơ bình dị nhưng tinh tế, khái niệm “Quốc gia” đã được nêu lên thật cụ thể. Người đọc như được dẫn dắt trở về với quá khứ, với những điều thân quen đầy nhung nhớ “ngày xửa ngày xưa”, một khoảng ko gian dài đằng đẵng hiện lên, thật xa vời nhưng cũng thân thiện tới lạ thường. Ko xác định được một mốc dấu cụ thể, chuẩn xác. Đó là Đất Nước của một nền văn học dân gian rực rỡ với những câu chuyện cổ tích, thần thoại, truyền thuyết. Chính những câu chuyện cổ và những bài hát ru thuở ta còn nằm nôi là nguồn sữa ngọt lành săn sóc cho ta cái chân thiện mĩ và lớn lên ta biết yêu tổ quốc con người. Về ý nghĩa của truyện cổ với đời sống ý thức con người, thi sĩ Lâm Thị Mỹ Dạ đã xúc động nhưng viết nên:

Tôi yêu truyện cổ nước tôi

Vừa nhân hậu lại tuyệt vời sâu xa

Thương người rồi mới thương ta

Yêu nhau dù mấy cách xa cũng gần

(Truyện cổ nước mình)

      Câu thơ thứ hai, thi sĩ diễn tả Đất Nước có trong “miếng trầu hiện thời bà ăn”. Gợi nhắc phong tục ăn trầu của người Việt. Câu thơ gợi nhớ về câu truyện cổ tích “Sự tích trầu cau” được xem là xưa nhất trong những câu truyện cổ. Tục ăn trầu cũng từ câu truyện này nhưng nên. Tương tự là thẩm thấu vào trong miếng trầu dung dị đấy là 4000 năm phong tục, 4000 năm dân ta giữ giàng phong tục ăn trầu. Miếng trầu là biểu tượng của tình yêu, vật chứng cho lứa đôi cũng là biểu tượng tâm linh của người Việt. Từ phong tục ăn trầu, tục nhuộm răng đen cũng ra đời:

Những cô hàng xén răng đen

Cười như mùa thu tỏa nắng

(Hoàng Cầm)

      Tiếp theo, tổ quốc được hiện lên qua hình ảnh những lũy tre xanh bên làng quanh năm mưa nắng nhọc nhằn. Quốc gia đã lớn lên và vượt qua bao khó khăn từ lúc người dân mình biết trồng tre đánh giặc, bảo vệ xóm làng, bảo vệ từng tấc đất thân yêu của quê hương. Thi sĩ diễn tả sự trưởng thành của Đất Nước. Đó là sự trưởng thành từ truyền thống đánh giặc giữ nước qua hình tượng Thánh Gióng và cây tre: “Đất Nước lớn lên lúc dân mình biết trồng tre nhưng đánh giặc”. Câu thơ gợi nhắc cho ta nhớ tới truyền thuyết Thánh Gióng, chàng trai Phù Đổng Thiên Vương nhổ tre làng Ngà đánh giặc, gợi lên vẻ đẹp khỏe khoắn của tuổi xanh Việt Nam kiên cường, quật cường.

      Hay cả những hình ảnh thật đơn giản, nhưng lại có một tình cảm dào dạt chứa chan, là hình ảnh mẹ bới tóc sau đầu, cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn. Rồi cả những hình ảnh mộc mạc tưởng như vô tri, vô giác nhưng lại mang một vong linh của sự sống “cái cột”, “cái kèo”, hạt gạo tinh trắng tượng trưng cho hình ảnh xinh tươi của tổ quốc trải qua biết bao thăng trầm, hắc búa.

      Đó là những vẻ đẹp mang thuần phong mỹ tục của con người Việt. Nguyễn Khoa Điềm đã gắn dòng suy tưởng tới con người nghìn đời trú ngụ, lao động, đấu tranh trên mảnh đất Việt để giữ gìn tu tạo mảnh đất thân yêu. Ở đó đạo lí ân nghĩa thủy chung đã trở thành truyền thống nghìn đời của dân tộc: “Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn”. Ý thơ được toát lên từ những câu ca dao đẹp:

“Tay bưng đĩa muối chén gừng

Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau”

      Câu thơ “Cái kèo cái cột thành tên”, gợi nhắc cho người đọc nhớ tới tục làm nhà cổ của người Việt. Đó là tục làm nhà sử dụng kèo cột giằng giữ vào nhau làm cho nhà vững chãi, bền chặt tránh được mưa gió, thú dữ. Đó cũng là ngôi nhà tổ ấm cho mọi gia đình sum vầy bên nhau; siêng năng tích góp mỡ màu dồn thành sự sống. Từ đó, tục đặt tên con “cái Kèo, cái Cột” cũng ra đời.

      Đâu chỉ có những vẻ đẹp trên, dân tộc ta còn có truyền thống lao động cần mẫn, chịu thương chịu thương chịu khó “Hạt gạo phải một nắng hai sương xay giã dần sàng”. Để làm ra hạt gạo ta ăn hằng ngày, người nông dân phải trải qua bao nắng sương vất vả gieo cấy, xay giã, giần sàng. Thấm vào trong hạt gạo nhỏ nhỏ đấy là mồ hôi vị mặn nhọc nhằn của giai cấp nông dân. Bởi vậy, ăn hạt gạo dẻo thơm ta phải nhớ công ơn người đã làm ra nó:

Người nào ơi bưng bát cơm đầy

Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần.

Câu thơ cuối cùng khép lại một câu khẳng định với niềm tự hào:

“Đất Nước có từ ngày đó”

      “Ngày đó” là ngày nào ta ko rõ nhưng vững chắc “ngày đó” là ngày ta có truyền thống, có phong tục tập quán, có văn hóa nhưng có văn hóa tức là có tổ quốc. Thành công của đoạn thơ trên là nhờ vào việc vận dụng khôn khéo chất liệu văn hóa dân gian như phong tục ăn trầu, tục búi tóc, truyền thống đánh giặc, truyền thống nông nghiệp. Thi sĩ thông minh thành ngữ dân gian, ca dao tục ngữ, thành ngữ… Điệp ngữ Đất Nước được nhắc lại nhiều lần. Thi sĩ luôn viết hoa hai từ Đất Nước tạo nên sự thành kính, thiêng liêng… Tất cả làm nên một đoạn thơ đặm đà ko gian văn hóa người Việt. Tiếng nói mộc mạc, giản dị, lời thơ nhẹ nhõm đúng giọng thủ thỉ tâm tình nhưng vẫn mang đậm hồn thơ triết lí. Qua đoạn thơ, thi sĩ đã mang tới cho người đọc vẻ đẹp của một Đất Nước giàu văn hóa cựu truyền. Đất Nước của truyền thống, phong tục tươi đẹp mang đậm dấu ấn của tư tưởng Đất Nước của nhân dân.

      Tiếp đó là cảm nhận về tổ quốc trong sự thống nhất của các phương diện địa lí và lịch sử, ko gian và thời kì. Ý niệm về tổ quốc được gợi ra từ việc chia tách hai yếu tố hợp thành là đất và nước với những liên tưởng gợi ra từ đó.

      Chúng ta biết là ở nhiều tiếng nói, từ tổ quốc thường được cấu thành từ những từ gốc là nơi sinh; quê hương, quê cha. Ở đây, lối “chiết tự” này có thể gợi ra cho thấy một cách quan niệm mang những đặc điểm riêng của dân tộc về khái niệm tổ quốc, nhưng tư duy thơ có thể tách ra, nhấn mạnh.

Đất là nơi anh tới trường 

Nước là nơi em tắm 

Đất Nước là nơi ta hò hứa hẹn… 

      Đất Nước được tách ra thành hai thành tố nó gắn với kỉ niệm đáng yêu, đáng nhớ, thân thuộc của một đời người. Tách thành tố ĐẤT – để chỉ  trục đường hằng ngày anh tới trường, là ngôi trường hỗ trợ hành trang tri thức cho mỗi chúng ta tự tin để làm chủ cuộc sống. Tách thành tố NƯỚC – là dòng sông nơi em tắm mát, dòng sông chở nặng phù sa làm tốt xanh những cánh đồng, bãi mía, nương dâu. Cách diễn giải đấy giúp ta tưởng tượng cụ thể: Đất Nước là nơi ta lớn lên, học tập và sinh hoạt. Lúc tách ra thì Đất Nước gắn với kỷ niệm riêng tư của mỗi người còn lúc gộp lại Đất Nước lại sống trong cái ta chung. “Lúc ta hò hứa hẹn”, Đất Nước hòa nhập vào một, trở thành ko gian hò hẹn, nâng bước và minh chứng cho tình yêu của hai đứa. Nơi trai gái hò hẹn gợi nên những ko gian làng quê yên bình yên ả: mái đình, hàng cau, lũy tre làng, chiếc cầu tre nho nhỏ… tất cả đều đẹp đều hài hòa và nồng đượm làm sao. Và lúc hai đứa yêu nhau thì Đất Nước như cũng sống trong nỗi nhớ thầm của hai đứa “Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm”. Câu thơ đặm đà chất dân ca ca dao, đặc trưng của văn hóa Việt xưa xa, gợi nhắc cho ta bài ca dao nổi tiếng:

“Khăn thương nhớ người nào  

Khăn rơi xuống đất

Khăn thương nhớ người nào

Khăn vắt lên vai

Khăn thương nhớ người nào

Khăn lau nước mắt”.

      Chiếc khăn nhỏ nhỏ, giản dị cũng thật đáng yêu và dễ thương làm sao, nó cũng là vật chứng cho tình yêu lứa đôi “Gói một chùm hoa/ Trong chiếc khăn tay/ Cô gái ngập ngừng/ Sang nhà láng giềng” (Phan Thị Thanh Nhàn).

      Tiếp tục tách hai thành tố Đất Nước, thi sĩ Nguyễn Khoa Điềm lại lí giải thâm thúy hơn nữa về Đất Nước: Vẻ đẹp quê hương tổ quốc được tái tạo trong những lời ca dao toát lên lòng tự hào về non sông gấm vóc, về Cha Rồng Mẹ Tiên, gắn với lòng hàm ơn tổ tiên đã ăn sâu vào tiềm thức từng người Việt:

Đất là nơi “con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc”

Nước là nơi “con cá ngư ông móng nước biển khơi”

Thời kì đằng đẵng

Ko gian mênh mông

Đất Nước là nơi dân mình sum vầy

Lạc Long Quân và Âu Cơ

Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng

      Tác giả cảm nhận Đất Nước trên phương diện ko gian địa lý. Đất Nước được cảm nhận là “ko gian mênh mông”. Có thể hiểu đó là núi sông, cương vực, là Bắc – Trung – Nam một dải. Là tổ quốc rừng vàng biển bạc. Trong đấy, bao thế hệ tiếp nối nhau quản lí tổ quốc từ dãy Trường Sơn hùng vĩ – “Nơi con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc” cho tới biển bờ Thái Bình Dương vỗ sóng mênh mang – nơi “Con cá ngư ông móng nước biển khơi”. Đó là nơi dân mình sum vầy, tăng trưởng nòi giống và làm ăn sinh sống làm nên non sông gấm vóc Việt Nam.

      Tác giả cảm nhận Đất Nước ko chỉ gắn liền với biên giới, lãnh thổ, địa lý nhưng Đất Nước còn gắn với lịch sử: tổ quốc được cảm nhận bằng chiều sâu “thời kì đằng đẵng”. Nguyễn Khoa Điềm với một tình cảm tự hào, ông gợi lại huyền sử lung linh về dòng dõi con Rồng cháu Tiên của dân Lạc Việt. Đó là truyền thuyết:

“Lạc Long Quân và Âu Cơ

Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng”

      Câu chuyện cổ “Sự tích trăm trứng” đã ra đời từ lâu đời nhằm lý giải xuất xứ của người Việt. Từ câu chuyện đấy dân ta muôn thuở ta tự hào mình là con rồng cháu tiên, con cháu Vua Hùng. Cho nên tổ quốc luôn tiềm tàng mối quan hệ giữa các thế hệ quá khứ, hiện nay và tương lai: “Những người nào đã khuất/ Những người nào hiện thời”. Những người nào đã khuất là những người trong quá khứ – những con người sống giản dị chết bình tâm, những con người đã có công dựng nước và tăng trưởng tổ quốc. Những người nào hiện thời là những người trong hiện nay, đang sống và đấu tranh. Tất cả đều ý thức thâm thúy về sứ mệnh “Yêu nhau và sinh con đẻ cái” bảo tồn nòi giống con dân Việt để góp vào một nhiệm vụ to lớn và thiêng liêng “Gánh vác phần người đi trước để lại”. Tất cả đều ý thức về tổ tiên và xuất xứ tổ tiên, ko bao giờ được quên cội nguồn dân tộc “Hằng năm ăn đâu làm đâu/ Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ”. Câu thơ vận dụng thông minh câu ca dao “Dù người nào đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng Ba”. Cho nên tự trong bản thân nó đã bao hàm lời nhắc nhở về xuất xứ, dòng giống Tổ tiên. Hai chữ “cúi đầu” trình bày niềm thành kính thiêng liêng nhưng rất đỗi tự hào về xuất xứ ông cha. Cúi đầu để hướng về lịch sử về những Tổ Hùng Vương đã góp công dựng nên nước nhà Âu Lạc nhưng nay là nước Việt Nam hùng cường sánh vai bốn bể năm châu. Người Việt mình dù đi khắp toàn cầu nhưng trong tâm linh của họ luôn có một ngôi nhà chung để trở lại. Đó chính là Quê cha đất Tổ Vua Hùng.

      Mạch thơ dẫn tới những suy ngẫm về trách nhiệm của mỗi con người với tổ quốc, đây là cái đích, đồng thời cũng là điểm tụ hội những cảm nhận về tổ quốc trong phần một của đoạn thơ:

Trong anh và em hôm nay 

Đều có một phần Đất Nước 

Lúc hai đứa cầm tay

Đất Nước trong chúng ta hài hoà nồng thắm […]

Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình 

Phải biết gắn bó và san sẻ 

Phải biết hoá thân cho dáng hình xứ sở 

Làm nên Đất Nước muôn thuở…

      Lời nhắc nhủ thế hệ trẻ vể trách nhiệm với tổ quốc, ko mang giọng “giáo huấn”, nhưng như một lời tâm tình, tự vấn thành tâm từ đáy lòng mình.

      Tư tưởng cơ bản trong phần 2 của đoạn trích Đất Nước là quan niệm “Đất Nước của Nhân dân”. Thực ra, tư tưởng này đã thấm nhuần ở ngay phần đầu, nhưng được khơi sâu, tăng trưởng thêm nhiều phương diện và làm nổi trội lên trong phần 2 của đoạn trích.

      Trở lại với phương diện ko gian – địa lí, thi sĩ góp một cách phát hiện mới và lạ mắt về những thắng cảnh tự nhiên của tổ quốc (đoạn từ “Những người vợ nhớ chồng” tới “Những cuộc đời đã hoá núi sông ta”). Những phong cảnh kì thú của non sông gấm vóc (đá Vọng Phu, núi Con Cóc, Con Gà ở Vịnh Hạ Long, hòn Trống Mái, núi Bút non Nghiên, …) ko chỉ là tặng vật của tạo hoá, tự nhiên, nhưng đã gắn liền với cuộc sống con người; nó chỉ trở thành thắng cảnh qua sự cảm nhận của tâm hồn dân tộc, nên đã gắn liền với lịch sử dân tộc. (Trong kho tàng văn học dân gian, có rất nhiều truyộn cổ tích và câu ca dao gắn liền với những thắng cảnh tự nhiên). Nếu ko có những người vợ mòn mỏi trông đợi chồng qua những trận đánh tranh và li tán thì cũng ko thể có sự tích về những đá Vọng Phu ở nhiều nơi trên tổ quốc ta; nếu ko có truyền thuyết Hùng Vương dựng nước thì cũng ko thể có cách cảm nhận lạ mắt về vẻ hùng vĩ của vùng đồi núi Phong Châu (“Chín mươi chín con voi góp mình dựng đất Tổ Hùng Vương”). Điều rực rỡ là ở đây, cái nhìn của thi sĩ thấm sâu ý thức về Nhân dân, về những con người tầm thường đã góp phần mình làm nên tổ quốc (người vợ nhớ chồng, cặp vợ chồng yêu nhau, người học trò nghèo). Và cũng ko chỉ ở những thắng cảnh nhưng ở khắp mọi nơi đều có sự góp phần tạo dựng của những người dân tầm thường:

Những người dân nào đã góp tên Ông Đốc, ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm

Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi

Chẳng mang một dáng hình, một ước ao, một lối sống ông cha.

Và tác giả dẫn tới một nói chung thâm thúy :

Ôi Đất Nước sau bốn nghìn năm đi đâu ta cũng thấy

Những cuộc đời đã hoá núi sông ta…

      Lúc nói về bốn nghìn năm lịch sử của tổ quốc, thi sĩ ko điểm lại các triều đại, các người hùng nổi tiếng nhưng trước hết nhắc tới vô vàn những lớp người vô danh bình dị:

Trong bốn nghìn lớp người giống ta thế hệ

Họ đã sống và chết

Giản dị và bình tâm

Ko người nào nhớ mặt đặt tên

Nhưng họ đã làm ra Đất Nước.

      Những con người vô danh và bình dị đã giữ giàng và truyền lại cho các thế hệ sau mọi trị giá văn hoá, văn minh ý thức và vật chất của dân tộc: từ hạt lúa, ngọn nứa tới tiếng nói, tiếng nói dân tộc, cho tới cả tên làng,… Họ cũng là những người lúc:

Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm 

Có nội thù thì vùng lên đánh bại.

      Mạch suy tưởng của tác giả dẫn tới tư tưởng trung tâm của đoạn thơ, cũng là tụ hội mọi xúc cảm của thi sĩ: “Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân”. Và một cách tự nhiên, thi sĩ lại trở về với cội nguồn phong phú, xinh tươi là văn hoá dân gian. Câu thơ với hai vế song song, đồng đẳng: “Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại”, là một cách khái niệm về tổ quốc, thật giản dị nhưng lạ mắt. Bởi vẻ đẹp tâm hồn, truyền thống ý thức của nhân dân, hơn ở đâu hết, có thể tìm thấy ở văn hoá dân gian, nhưng tiêu biểu là ở trong ca dao, dân ca, truyện cổ tích, thần thoại,… Tác giả chọn ba câu trong kho tàng phong phú của ca dao Việt Nam để nói về những phương diện quan trọng nhất của truyền thống nhân dân, tâm hồn dân tộc Việt Nam: thật say đắm thiết tha trong tình yêu “Yêu em từ thuở trong nôi”; quý trọng tình nghĩa “Biết quý công cầm vàng những ngày lặn lội”; nhưng cũng thật quyết liệt với quân địch “Biết trồng tre đợi ngày thành gậy – Đi trả thù nhưng ko sợ lâu dài”. Còn vẻ đẹp thơ mộng của núi sông tổ quốc thì như được kết đọng trong những câu dân ca, nhất là dân ca trên sông nước, hay cũng có thể nói chính tâm hồn giàu chất thơ của dân tộc ta đã hoà nhập, soi bóng cùng vẻ đẹp của núi sông rất nên thơ:

Ôi những dòng sông bắt nước từ đâu 

Nhưng mà lúc về Đất Nước mình thì bắt lên câu hát 

Người tới hát lúc chèo đò, kéo thuyền vượt thác 

Gợi trăm màu trên trăm dáng sông xuôi.

      Tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân” thực ra đã tạo nên từ trong lịch sử dựng nước và giữ nước trong khoảng thời gian dài của dân tộc ta. Nhưng chỉ tới thời kì hiện đại, đặc trưng là trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và chống đế quốc Mĩ, tư tưởng đấy mới được nhận thức thâm thúy hơn do quan niệm duy vật về lịch sử, do vai trò to lớn, những hi sinh và đóng góp vô tận của nhân dân trong hai trận đánh tranh trong khoảng thời gian dài và cực kì thảm khốc. Văn học Việt Nam từ sau Cách mệnh tháng Tám, nhất là trong thời kì chống đế quốc Mỹ bởi mang tính dân chủ thâm thúy, đã được thông minh dưới ánh sáng của tư tưởng nhân dân và cảm hứng về tổ quốc.

      Cũng trong chiều hướng tư tưởng chung của thời đại mình, các thi sĩ trẻ thời kì chống Mĩ cứu nước đã có những phát hiện làm thâm thúy thêm tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân”, thông qua sự trải nghiệm của chính mình, cùng san sớt những gian lao, hi sinh của nhân dân, và được sự chở che, đùm bọc của nhân dân. Các bài thơ của Nguyễn Duy (Tre Việt Nam, Hơi ấm ổ rơm), của Phạm Tiến Duật (Lửa đèn), những trường ca của Thanh Thảo (Những người đi tới biển), Hữu Thỉnh (Đường tới thị thành),… đều tập trung trình bày hình ảnh nhân dân.

      Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm góp thêm một thành công trong dòng thơ về tổ quốc của thơ ca chống Mĩ cứu nước, làm thâm thúy thêm tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân” của thời đại đấy.

      Đất Nước là đoạn thơ trữ tình – chính luận, cũng như toàn thể trường ca Mặt đường khát vọng. Đoạn thơ liên kết được xúc cảm và suy nghĩ, chính luận và trữ tình. Tuy có lúc còn dàn trải, trùng lặp, thiếu cô đọng hoặc chính luận có lúc còn lấn lướt xúc cảm, nhưng những nét rực rỡ thành công của đoạn thơ này là rất rõ, ko chỉ ở nội dung tư tưởng nhưng còn cả ở những thông minh trong nghệ thuật thơ, trong việc sử dụng thi liệu, thông minh hình ảnh. Tác giả đã sử dụng rộng rãi và thông minh các chất liệu của văn hoá dân gian – từ ca dao, tục ngữ, truyền thuyết, truyện cổ tích tới phong tục và sinh hoạt hằng ngày. Điều đó tạo cho đoạn trích Đất Nước một ko gian nghệ thuật riêng, mở ra một toàn cầu nghệ thuật hết sức thân thuộc, thân thiện nhưng mĩ lệ, bay bổng của văn hoá dân gian, kết tinh tâm hồn, trí tuệ nhân dân. Việc vận dụng văn hoá dân gian ở đây ko chỉ là một thủ pháp nghệ thuật, nhưng là sự thấm sâu quan niệm “Đất Nước của Nhân dân” vào trong tư duy nghệ thuật và cảm hứng thông minh của thi sĩ.

      Quốc gia được xem là một đề tài, cảm hứng chủ đạo của thơ ca thời kì kháng chiến chống Mĩ. Nguyễn Khoa Điềm đã nhận thức thâm thúy vai trò và sự đóng góp to lớn của nhân dân trong cuộc đấu tranh trường kì và vô cùng thảm khốc này. Chính vì thế nhưng tư tưởng tổ quốc của nhân dân từ trong văn học truyền thống đã được thi sĩ tăng trưởng tới đỉnh cao, mang tính dân chủ thâm thúy. Cảm ơn thi sĩ, với những chất liệu thân thuộc được nhìn theo một cách mới lạ, từ đó để lại tình yêu và bài học thâm thúy cho nhân dân, cho tuổi xanh muôn thuở.

2. Điểm mới trong tư tưởng và hình thức bộc lộ về quan niệm tổ quốc của Nguyễn Khoa Điềm

      Quốc gia chính là nguồn cảm hứng vô tận của thi ca, của tâm hồn người nghệ sĩ. Từ xa xưa, ta bắt gặp hình ảnh tổ quốc trong những cánh cò trắng trên cánh đồng làng vào những chiều quê yên ả. Rồi ta bắt gặp tổ quốc “lưng đeo gươm  tay mềm mại bút hoa”, trong thơ Chế Lan Viên, một tổ quốc “rũ bùn đứng dậy sáng loà”, tổ quốc của những mùa thu xưa và nay trong thơ Nguyễn Đinh Thi. Và lúc đọc Mặt đường khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm ta lại gặp hình ảnh “tổ quốc của nhân dân, tổ quốc của ca dao thần thoại” ở toàn thể chương Quốc gia của bản trường ca này.

      Hình ảnh “tổ quốc của nhân dân, của ca dao thần thoại” được tác giả trình bày bằng hình thức thơ trữ tình, chính luận. Đặm đà xúc cảm nhưng cũng giàu chất triết lý sâu xa, vừa mang lại cho người đọc những cảm nhận mới mẻ về tổ quốc vừa giúp mỗi người yêu hơn , thương hơn tổ quốc mình.

      Theo Nguyễn Khoa Điềm, tổ quốc ko là của riêng người nào nhưng là của toàn nhân dân. Hàng triệu người vô danh từ thế hệ này sang thế hệ khác đã đổ mồ hôi và xương máu để bảo vệ và xây dựng tổ quốc.

Có biết bao người con gái, đàn ông,             

Trong bốn nghìn lớp người giống ta thế hệ 

Họ đã sống và chết.                                  

Giản dị và bình tâm,                                  

Ko người nào nhớ mặt đặt tên,                         

Nhưng họ đã làm ra Đất Nước.                   

      Trong suốt bốn nghìn năm dựng nước, nhân dân ta đã đấu tranh, lao động tạo nên khuôn mặt lãnh thổ, nền văn hoá dân tộc, những mối quan hệ gia đình, thôn ấp, tổ tiên, quan hệ với tự nhiên, lịch sử…

Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi,                                  

Chẳng mang một dáng hình, một ước ao, một lối sống ông cha

 Đất Nước sau bốn nghìn năm đi đâu ta cũng thấy,                    

Những cuộc đời đã hoá núi sông ta.                                      

      Đất Nước ko phải là những gì xa xôi trừu tượng nhưng thật cụ thể, gắn bó thân thiết với tình cảm và sinh hoạt hằng ngày của chúng ta:

Đất là nơi anh tới trường,                                          

Nước là nơi em tắm,                                                   

Đất Nước là nơi ta hò hứa hẹn,                                            

Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm

      Và hiện hữu ngay trong bản thân mỗi người chúng ta:        

Trong anh và em hôm nay.                      

Đều có một phần Đất Nước,                      

Lúc hai đứa cầm tay,                                

Đất Nước trong chúng ta hài hòa nồng thắm.

      Quan niệm về tổ quốc của Nguyễn Khoa Điềm có điểm khác với quan niệm phong kiến ngày xưa – tổ quốc là của nhà vua.

Nam quốc Sơn hà nam đế cư.     

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư

(Lí Thường Kiệt)                        

      Quan niệm của Nguyễn Khoa Điềm cũng có điểm khác với quan niệm của nhà yêu nước ở đầu thế kỉ XX – tổ quốc là của những bậc người hùng làm nên lịch sử:

Nợ thuở trước đánh Tàu mấy lớp,    

Cõi trời Nam cơ nghiệp mở rộng   .

Sông Đằng lớp sóng Trần Vương,    

Núi Lam rẽ khói mở đường nhà Lê. 

Quang Trung để từ lúc độc lập,       

Khí anh hăng đầy lấp giang Sơn.     

(Phan Bội Châu)                            

      Về hình thức bộc lộ tổ quốc, bài thơ của Nguyễn Khoa Điềm cũng có mới mẻ, thông minh. Thơ ca cổ điển thường dùng tiếng cuộc kêu tượng trưng cho lòng thương nhớ nước nhà:

Nhớ nước đau lòng con cuốc cuốc

(Bà Huyện Thanh Quan)

Có phải tiếc xuân nhưng đứng gọi,

Hay là nhớ nước vẫn nằm mơ.

(Nguyễn Khuyến)             

      Chịu tác động của văn học phương Tây vào những năm 20 của thế kỉ này, Tản Đà đã dùng hình ảnh bức dư đồ để tượng trưng cho tổ quốc:

Nọ bức dư đồ thư đứng cui,       

Sông sông, núi núi khéo bia cười

      Lúc Cách mệnh tháng Tám thành công, Xuân Diệu viết Ngọn quốc kì ca tụng  tổ quốc:

Việt Nam! Việt Nam! Cờ đồ sao vàng!   

Những ngực nén hít thở “Ngày độc lập”!

       Riêng Nguyễn Khoa Điềm sử dụng những hình ảnh trong ca dao, tục ngữ truyền thuyết muôn màu, muôn vẻ, trải dài trong ko gian, xuyên suốt cả thời kì, lắng đọng trong tâm tưởng ta qua những liên tưởng kì thú để tượng trưng cho tổ quốc. Trước hết, tổ quốc đã có từ lâu đời, qua Sự tích trầu cau, truyền thuyết Thánh Gióng.

Đất Nước mở màn với miếng trầu hiện thời bà ăn,                

Đất Nước lớn lên lúc dân mình biết trồng tre nhưng đánh giặc.

      Qua những mĩ tục trình bày lối sông giàu tình nặng nghĩa:

Tóc mẹ thì bới sau đầu,                                

Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn.

      Từ trần sống lao động thật vất vả để lo cái ở, để lo cái ăn:

Cái kèo, cái cột thành tên,                                      

Hạt gạo phải một nắng hai sương xay. giã, giần, sàng.

      Quốc gia được coi là phần hay nhất của trường ca Mặt đường khát vọng . Nó tạo nên những tinh cảm tha thiết sâu lắng, những ngân rung trong lòng người đọc. Bài thơ còn tạo nên một tượng đài về Tổ quốc Việt Nam bình thơ, tượng đài đấy vĩnh hằng qua thời kì, năm tháng và trong lòng mỗi người dân Việt Nam yêu tổ quốc mình.

3. Nét mới trong cảm nhận về Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm

      Thơ ca thời đoạn 1945 – 1975 có nhiều sáng tác rực rỡ về đề tài tổ quốc, ví dụ: Nguyễn Đình Thi (Quốc gia), Xuân Diệu (Mũi Cà Mau), Chế Lan Viên (Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng?), Trần Vàng Sao (Bài thơ của một người yêu nước mình)…

      Các sáng tác kể trên đều có sức vạn thọ bền qua nhiều thế hệ những người yêu thơ bởi những đóng góp riêng lạ mắt. Đoạn trích Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm cũng có một đóng góp riêng rực rỡ. Đó là ở cái nhìn mới mẻ của tác giả về tổ quốc qua những vẻ đẹp được phát hiện ở chiều sâu trên nhiều phương diện: lịch sử – địa lí – văn hoá…

      Khác với nhiều tác giả đi trước và một số cây bút cùng thế hệ, thường tự tạo ra một khoảng cách để chiêm ngưỡng hình ảnh của Tổ quốc, với thái độ trân trọng đặc trưng, nên hay dùng những hình ảnh kì vĩ, mĩ lệ, mang tính biểu tượng để trình bày cảm nhận của mình về tổ quốc, phần mở đầu đoạn thơ trích được Nguyễn Khoa Điềm diễn tả tự nhiên và bình dị:

Lúc ta lớn lên tổ quốc đã có rồi
Quốc gia ở trong cái “ngày xửa ngày xưa” mẹ thường hay kể.
Quốc gia mở màn với miếng trầu hiện thời bà ăn
Quốc gia lớn lên lúc dân mình biết trồng tre nhưng đánh giặc.

      Quốc gia thực ra rất thân thuộc, thân thiện. Có thể cảm thu được về tổ quốc qua những gì hết sức đơn sơ: câu chuyện cổ tích mẹ kể, miếng trầu của bà, ngôi nhà mình ở, hạt gạo ta ăn…

      Giọng thơ suy tư thường vẫn hay đặt ra các câu hỏi và tự trả lời. Đoạn thơ mở đầu cũng có thể được coi là những câu trả lời cho câu hỏi: Quốc gia có từ bao giờ? Và lịch sử lâu đời của tổ quốc ta được giải nghĩa ko bằng sự tiếp nối của các triều đại hay các sự kiện lịch sử nhưng bằng những câu thơ gợi nhớ tới các truyền thuyết xa xưa: truyện Trầu cau, truyền thuyết Thánh Gióng, nền văn minh sông Hồng cùng những phong tục, tập quán riêng lẻ có từ lâu đời…đó chính là tổ quốc được cảm nhận ở chiều sâu của văn hoá và lịch sử.

      Tiếp theo, trong mạch thơ chính luận – trữ tình, là câu trả lời cho câu hỏi: tổ quốc là gì? là sự cảm nhận về tổ quốc trong sự thống nhất, hài hoà các phương diện địa lí và lịch sử, ko gian và thời kì. Xuất thân từ một thế hệ trí thức trẻ nhưng những tri thức văn hoá được trang bị còn tươi rói, tác giả chia tách ý niệm tổ quốc thành hai yếu tố đất và nước để cảm nhận và suy tư sâu hơn ko ngừng lại ở phương diện khái niệm nhưng ở một phương diện khác sâu hơn, trình bày một cái nhìn về hình tượng tổ quốc thiêng liêng bằng quan niệm mới của tuổi xanh nên vừa mang tính cá thể vừa hết sức táo tợn: Đất là nơi anh tới trường / Nước là nơi em tắm / Đất Nước là nơi hai ta hò hứa hẹn / Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm…

      Trong mắt của người trẻ tuổi, tổ quốc này là cái cõi đầy thơ mộng với bao kỉ niệm dịu ngọt của tình yêu. Quốc gia, cái ko gian tuyệt diệu của tình yêu ko chỉ của thế hệ hiện nay nhưng còn là của bao thế hệ đã đi qua hướng mãi suy tư của ta tới cội nguồn, tới: Những người nào đã khuất. Những người nào hiện thời. Yêu nhau và sinh con đẻ cái. Gánh vác phần người đi trước để lại. Dặn dò con cháu chuyện tương lai… Cái ko gian của tình yêu đấy, theo dòng suy cảm của tác giả nhưng mở rộng các chiều kích, rồi hướng tới một cái nhìn trọn vẹn và nhiều chiều về tổ quốc trong chiều dài của lịch sử và chiều rộng của địa lí, chiều sâu của văn hoá và phong tục…Từ đó, mạch thơ hướng vào những suy ngẫm về trách nhiệm của thế hệ mình, một thế hệ tự ý thức về nghĩa vụ của chính mình với tổ quốc:

Em ơi, Quốc gia là máu xương của mình
Phải biết gắn bó và san sẻ
Phải biết hoá thân cho dáng hình xứ sở
Làm nên Đất Nước muôn thuở…

      Đây là những lời tâm tình nhiều hơn là kêu gọi, giáo huấn. Vì thế, sức truyền cảm của ý thơ vẫn rất mạnh.

      Ở phần sau của đoạn trích, tác giả nhấn mạnh quan niệm Quốc gia của nhân dân. Thực ra, đây cũng là tư tưởng then chốt của cả đoạn trích, nhưng ở phần sau thì được triển khai trên hai hướng vừa khơi sâu vừa phát hiện nhiều ý nghĩa mới. Những phát hiện thú vị và lạ mắt của tác giả về tổ quốc trên các phương diện: địa lí, văn hoá, phong tục…muôn vàn những vẻ đẹp, theo tác giả, đều là kết tinh của bao công sức và khát vọng của nhân dân, của những người tầm thường, vô danh. Đây là lí do vì sao lúc nói về bốn nghìn năm lịch sử của tổ quốc, thi sĩ ko điểm tên các triều đại cùng bao nhân vật người hùng trong sử sách nhưng nhấn mạnh tới lớp lớp những người vô danh:

Có biết bao người con gái đàn ông
Trong bốn nghìn lớp người giống ta thế hệ
Họ đã sống và chết
Giản dị và bình tâm
Ko người nào nhớ mặt đặt tên
Nhưng họ đã làm ra Đất Nước…

      Tóm lại, đoạn thơ là cảm nhận mới mẻ của tác giả về tổ quốc qua những vẻ đẹp được phát hiện ở chiều sâu trên nhiều phương diện: lịch sử – địa lí – văn hoá…

      Với một cái nhìn giàu suy tư, tư tưởng tổ quốc của nhân dân, do nhân dân làm ra được tô đậm là cảm hứng chủ đạo. Tất cả được biểu đạt bằng một giọng thơ trữ tình – chính luận sâu lắng, thiết tha. Nghệ thuật sử dụng nhuần nhuỵ và thông minh các chất liệu văn hoá và văn học dân gian đem vào câu thơ hiện đại tăng thêm sức thu hút của đoạn thơ.

4. Phân tích làm rõ tư tưởng Quốc gia của Nhân dân trong bài thơ Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm

      Quốc gia là một chủ đề được quan tâm hàng đầu đối với lịch sử văn học nước ta. Mỗi thời đại có một cách hiểu, cách quan niệm riêng về tổ quốc. Thời trung đại người ta thường quan niệm tổ quốc gắn liền với công lao của các triều đại, do các triều đại kế tiếp nhau gây dựng lên. Còn ở thời hiện đại, lúc người ta nhìn thấy rõ sức mạnh to lớn của nhân dân, người ta mới thấy rằng tổ quốc là của nhân dân. Điều này tất nhiên càng được các nhà văn Việt Nam ý thức thâm thúy hơn người nào hết lúc dân tộc ta thực hiện trận đánh tranh nhân dân lớn lao chống Mỹ cứu nước. Tư tưởng xuyên suốt chương thơ Quốc gia của Nguyễn Khoa Điềm chính là tư tưởng tổ quốc của nhân dân.

      Thành công trước nhất lúc trình bày tư tưởng tổ quốc của nhân dân là Nguyễn Khoa Điềm đã lựa chọn cho mình chất liệu văn hóa rất thích hợp đó là chất liệu văn hóa dân gian. Vẫn biết rằng chất liệu thuộc hình thức nghệ thuật của một bài thơ nhưng nghệ thuật chỉ làm nên câu thơ còn trái tim là nghệ sĩ. Tuy nhiên việc trình bày tiếng nói của trái tim là rất quan trọng. Văn hóa dân gian trong bài thơ là những câu tục ngữ ca dao, những làn điệu dân ca, những câu hò sông nước, những câu chuyện cổ tích, những phong tục tập quán nhưng Nguyễn Khoa Điềm đã gói gọn trong câu thơ: “Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại”.

      Nguyễn Khoa Điềm đi tìm tổ quốc ở cái ngày xửa ngày xưa trong câu chuyện cổ tích. Vì vậy thi sĩ mở đầu khúc ca tổ quốc bằng những câu thơ:

“Lúc ta lớn lên tổ quốc đã có rồi

Quốc gia có trong những cái “ngày xửa ngày xưa” mẹ thường hay kể

Quốc gia có từ ngày đó”

      Trở về với cái “ngày xửa ngày xưa” đấy, thi sĩ đã phát xuất hiện hai nguyên tố gốc, nguyên tố cơ bản làm ra tổ quốc đó là “đất” và “nước”. Trong quá trình tạo nên thực thể tổ quốc cũng như tăng trưởng tổ quốc “đất” và “nước” là hai tế bào trước nhất. Nguyễn Khoa Điềm biến hóa, nhân đôi, sinh sôi nảy nở để trở thành thân thể tổ quốc hoàn chỉnh. Tất cả những điều đó làm toát lên vẻ đẹp của nền văn minh lúa nước lâu đời. Cái hay của Nguyễn Khoa Điềm ở đây là ông ko bê y nguyên câu tục ngữ ca dao nào thành thơ của mình nhưng dường như văn hóa dân gian thấm sâu vào tâm hồn ông ngay từ tấm nhỏ qua câu hát điệu ru của bà của mẹ để hiện thời lúc viết về tổ quốc, ông đã chưng cất nó, gạn lọc nó, xử lí nó qua lăng kính tâm hồn của mình. Thế là mỗi câu thơ dưới ngòi bút Nguyễn Khoa Điềm phảng phất theo làn điệu dân ca, phỏng theo những điệu hát ca dao, phỏng theo câu truyện cổ tích.

“Đất là nơi anh tới trường

Nước là nơi em tắm”

Dùng thuyết âm dương, thi sĩ đã nhập đất vào với nước để tìm ra khái niệm trước nhất:

Quốc gia là nơi ta hò hứa hẹn

Quốc gia là nơi dân mình sum vầy

      Với cách giải nghĩa, khám phá để lí giải, tác giả khẳng định làm ra tổ quốc này đó chính là sự hò hứa hẹn của đôi ta. Đôi ta ở đây chính là anh và em, là sự hóa thân của nhân dân. Nói cách khác nhân dân là người làm ra tổ quốc.

      Văn hóa dân gian là thành phầm ý thức của nhân dân. Nguyễn Khoa Điềm đã mượn thành phầm ý thức của nhân dân để viết về tư tưởng tổ quốc của nhân dân, tương tự bài thơ Đất Nước từ nội dung tới hình thức nghệ thuật đều thấm đẫm tư tưởng tổ quốc của nhân dân. Và cứ như thế, ko mạnh mẽ gân guốc, tác giả thủ thỉ thì thầm với người đọc để khẳng định rằng tổ quốc này trong bốn nghìn năm qua ko người nào khác ngoài nhân dân bằng những câu thơ:

“Lúc hai đứa cầm tay

Quốc gia vẹn tròn to lớn”.

      Quốc gia này có tăng trưởng, có vẹn tròn to lớn nhờ có chúng ta cầm tay mọi người, nhờ có ý thức kết đoàn của nhân dân. Ý thức kết đoàn đấy tạo ra sức mạnh cho tổ quốc, giúp tổ quốc tăng trưởng to lớn.

“Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi Vọng Phu

Những cuộc đời đã hóa núi sông ta”.

      Vẫn biết rằng một tổ quốc là sự cộng gộp của biết bao ngọn núi, con sông, ruộng đồng, gò bãi… Ở đâu cũng có tên đất, tên làng, tên núi, tên sông… Một mảnh đất chừng nào thiếu đi tên gọi, chừng đấy nó thiếu đi sự thiêng liêng của con người. Nhưng đặt tên gọi ko tùy tiện bởi đằng sau tên gọi là một huyền thoại, đằng sau huyền thoại là một cuộc đời. Chính cuộc đời đấy, con người đấy ngã xuống bảo vệ tổ quốc này, làm nên đất đai của xứ sở.

      Hòn Vọng Phu nghìn năm tồn tại như minh chứng cho lòng thủy chung, son sắt nghìn đời của người phụ nữ Việt Nam bởi hai chữ Vọng Phu là chờ chồng. Quốc gia ta đã phải trải qua ba mươi lăm năm của hai trận đánh tranh trường kì gieo neo, biết bao nhiêu người đàn ông ra trận, người con gái trở về nuôi cái cùng con. Đây chính là ý thức quật cường của dân tộc Việt Nam. Nội dung cũng là hình ảnh người học trò nghèo đã “góp cho Quốc gia mình núi Bút non Nghiên”. Họ còn là người yêu quê hương, thổi hồn mình vào con cóc, con gà “cùng góp cho Hạ Long thành thắng cảnh”. Đó là những người ta nhớ mặt đặt tên: “ông Đốc, ông Trang, bà Đen, bà Điểm” nhưng thử hỏi tổ quốc này có biết bao nhiêu con người ngã xuống vì ngày mai độc lập, ngã xuống để bảo vệ tổ quốc nhưng ta ko nhớ mặt đặt tên:

“Ko người nào nhớ mặt đặt tên

Nhưng họ đã làm ra tổ quốc”

      Như đã nói là người chiến sĩ làm thơ, gót chân của Nguyễn Khoa Điềm đã in hằn trên mọi nẻo của Tổ quốc thân yêu. Đi tới đâu, nhìn vào lĩnh vực nào, khía cạnh nào, phương diện nào ông cũng đều san sớt tất cả là do nhân dân làm ra.

      Từ một tiền đề vững chắc, tác giả đã triển khai tổ quốc ở chiều dài thời kì lịch sử bốn nghìn năm dựng nước và giữ nước:

“Em ơi em

Người con gái trở về nuôi cái cùng con”

      Trong suốt bốn nghìn năm đấy, người Việt Nam cứ truyền ngọn lửa yêu nước từ lớp người này qua lớp người khác, từ thế hệ này qua thế hệ khác. Lớp lớp người Việt Nam ra đánh trận để viết lên trang sử vẻ vang của dân tộc Việt Nam. Trang sử đấy được viết lên bằng máu, bằng mồ hôi, bằng nước mắt, bằng cuộc đời của biết bao con người. Nhận định về vấn đề này, Engels đã nói: “ko có máu và nước mắt của nhân dân, dân tộc đấy ko thể có lịch sử”.

      Đặt bài thơ Quốc gia trong bối cảnh ngày hôm nay, lúc nền văn học Việt Nam đang hội nhập với nền văn học toàn cầu. Mỗi người Việt Nam yêu nước cần phải bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt. Và thế là Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm một lần nữa khẳng định những thành công vốn có của bài thơ này, xứng đáng trở thành hành trang ý thức của mỗi chúng ta.

      Vẫn biết rằng trường ca là một thể thơ dài, khó thuộc, khó nhớ và người viết trường ca dễ bị sa vào lối liệt kê, kể lể. Trích đoạn “Đất Nước” nói riêng, trường ca “Mặt đường khát vọng” nói chung tuy ko tránh khỏi tùy vết này nhưng với tất cả những gì Nguyễn Khoa Điềm đã mang lại cho bài thơ Đất Nước với tư tưởng tổ quốc của nhân dân, “Quốc gia” của Nguyễn Khoa Điềm xứng đáng là những vần thơ của năm tháng ko thể nào quên.

Đăng bởi: giainhat.vn

Phân mục: Lớp 12, Ngữ Văn 12

[rule_{ruleNumber}]

Source: giainhat.vn
Categories: Giáo dục

Xem thêm bài viết hay:   Câu hỏi 3 trang 158 Toán 11 Đại số Bài 2

Viết một bình luận